De brug, nu alleen voor voetgangers, overspant de bergbeek Lys met één grote halfronde boog; aan de linkerkant zijn nog de onderbouwen van polygonale blokken te zien die hem dragen. Ernaast, op de piazza IV Novembre, huist in de Saletta Lys het kleine museum over de brug: foto's, tekeningen en documenten vertellen over de bouwtechnieken, en in een zaal wordt een introductiefilm over het dorp vertoond.
De brug werd in de eerste eeuw v.Chr. gebouwd aan de weg naar Gallië, de Romeinse consulaire weg die van Eporedia (het huidige Ivrea) naar het Aostadal klom, en bleef tot in de negentiende eeuw de belangrijkste oversteek van de Lys; toen kwam er een nieuwe verkeersbrug naast en werd hij gerestaureerd. Hij doorstond het geallieerde luchtbombardement van 23 augustus 1944, dat de bebouwde kom van Pont-Saint-Martin zwaar trof. Het museum over de brug, ingericht in de Saletta Lys door de regionale monumentendienst en de gemeente, is elke dag open en de toegang is gratis.
Als je gaat. Brug altijd te voet toegankelijk, zonder kaartje. Museum van de Romeinse brug op de piazza IV Novembre 16: elke dag open 9-18 uur, gratis toegang.
2
10:35 · 50 min
Het in de rots uitgehakte stuk is 221 meter lang, met wanden tot 13 meter hoog
De weg ligt ingesneden in een verticaal uitgehakte rotswand, met een doorgang onder een boog van ongeveer 4 meter dik en hoog en 3 breed. Op de bodem zie je nog de groeven die de wielen van de wagens in tweeduizend jaar verkeer hebben uitgesleten, en net voorbij de boog steekt het profiel uit van een mijlpaal, de steen die de afstanden langs de Romeinse wegen aangaf, met de inscriptie ‘XXXVI’, de afstand in mijlen tot Aosta. Het is een van de best bewaarde stukken Romeinse weg in heel het Aostadal.
De weg naar Gallië verbond Eporedia (Ivrea) met Augusta Praetoria (Aosta) en liep verder naar Transalpijns Gallië. Bij Donnas hakten de Romeinen de weg direct uit in de rots van een uitloper boven de Dora Baltea. Over de datum van voltooiing zijn de bronnen het niet eens: de historicus Carlo Promis plaatst die in 120 v.Chr., terwijl de archeoloog Pietro Barocelli en latere studies een geleidelijke aanleg waarschijnlijker achten, pas voltooid in de tijd van Claudius (41-54 n.Chr.), toen de weg werd geplaveid en begaanbaar gemaakt voor wagens. In de middeleeuwen werd de boog hergebruikt als versterkte poort van het dorp Donnas, die 's nachts werd gesloten.
Als je gaat. Altijd vrij en gratis toegankelijk, langs het oude tracé aan de rand van de SS 26, op de grens tussen Donnas en Bard.
3
11:30 · 90 min
Op het Palazzo Nicole zitten nog de kogelgaten van het beleg door Napoleon in 1800
Het dorp bestaat uit één enkele straat die omhoogloopt, ingeklemd tussen de Dora en de rots van het fort, langs het tracé van de Romeinse weg naar Gallië. Aan weerszijden staan huizen uit de vijftiende en zestiende eeuw met kruisvensters, tweelichtvensters en resten van met fresco's beschilderde wapens; de toegang vanuit het westen loopt onder de boog van het Palazzo Nicole door. Op het pleintje staat de fontein uit 1598, met een stenen zuil van 170 cm hoog die eindigt in een gebeeldhouwd hoofd, de ‘Mascherone’.
Bard ontstond als doorgangsdorp langs de Romeinse weg, op het smalste punt van het dal, en leefde eeuwenlang van oponthoud en tolgelden. Meer dan twintig gebouwen uit de dertiende tot achttiende eeuw zijn aangemerkt als monumentale huizen, waaronder Casa Challant, Casa Valperga en het achttiende-eeuwse Palazzo Nicole, de woning van de laatste graven van Bard. In 1862 verplaatste het verkeer zich naar de nieuwe rijweg en het dorp, dat geïsoleerd bleef, heeft zijn middeleeuwse aanzien bijna ongeschonden bewaard.
Als je gaat. Het dorp is een voetgangersstraat aan de voet van het fort en is altijd toegankelijk. Met de auto: via de SS 26 of de snelweg A5, afritten Pont-Saint-Martin (6 km) en Verrès (9 km). Betaalde parkeergarage aan de voet van het fort (dagtarief 5 euro); gratis zijn de parkeerplaatsen Liéron, op ongeveer 300 m, en San Giovanni, op ongeveer 500 m langs de SS 26, en die in het centrum van Hône. Met de trein: station Hône-Bard, op 600 m, te voet over de stenen brug over de Dora; tot 31 december 2026 rijden er op de lijn Ivrea-Aosta vervangende bussen. Lijnbussen van VITA Group en Arriva, met haltes aan de SS 26.
4
14:20 · 180 min
Hield in mei 1800 het leger van Napoleon ongeveer twee weken tegen
Het fort beslaat een hele rotsuitloper die het dal afsluit, met drie vestingwerken achter elkaar: Ferdinando onderaan, Vittorio halverwege, Carlo Alberto bovenaan. Bovenaan biedt de Piazza d'Armi met zijn zuilengangen plaats aan tijdelijke tentoonstellingen en het Museum van de Alpen. Panoramaliften gaan van het middeleeuwse dorp omhoog naar de bovenste vestingwerken.
Op deze plek lag al sinds de zesde eeuw een garnizoen; in 1034 werd ze beschreven als een onneembare vesting. In 1800 had het leger van Napoleon ongeveer twee weken nodig om de Oostenrijkse verdediging te overwinnen. Het fort werd op bevel van Napoleon verwoest en vanaf 1830 door Carlo Felice van Savoye herbouwd als een van de indrukwekkendste militaire bouwwerken van het dal. In 1975 werd het buiten gebruik gesteld; in 2006 ging het gerestaureerd weer open.
Als je gaat. Openingstijden: dinsdag-vrijdag 10-18 uur, zaterdag, zondag en feestdagen 10-19 uur. Op maandag gesloten, behalve van 27 juli tot 6 september, wanneer het fort elke dag open is (in augustus van 10 tot 19 uur), en op enkele extra openingsdagen: controleer het voor vertrek. Normaal tarief € 15, met korting € 12 (65-plussers, 19-25 jaar, studenten), gratis onder de 18; combikaartje voor alle musea en tentoonstellingen € 24.
Fotoverantwoording
Omslag Foto: Luigi Ippolito, CC BY-SA 3.0
1 Foto: Jeanne Griffin, CC BY-SA 4.0
2 Foto: Romain Bosonin, CC BY 3.0 / GFDL
3 Foto: pollobarca (Paul Barker Hemings), CC BY-SA 2.0